Không chỉ lo ngại đến gánh nặng kinh tế, chất thải đô thị dần trở thành mối đe dọa hàng đầu mà các khu vực thành thị ở Việt Nam đang phải đối mặt. Bên cạnh việc phát triển nhanh chóng các ngành công nghiệp mũi nhọn, quá trình xử lý môi trường ngay lập tức trở thành vấn đề quan trọng hàng đầu hiện nay.
1. Chất thải đô thị gồm những những loại nào?
Chất thải đô thị bao gồm tất cả các loại chất thải phát sinh trong phạm vi đô thị từ sinh hoạt, thương mại, dịch vụ, giao thông đến các hoạt động công cộng. Nhìn chung, chúng được chia thành các nhóm chính sau:
Chất thải rắn đô thị
Bao gồm các loại rác thải dạng rắn phát sinh mỗi ngày:
- Rác hữu cơ: Thức ăn thừa, lá cây, phụ phẩm nhà bếp
- Rác vô cơ: Nhựa, nilon, kim loại, thủy tinh, cao su
- Rác tái chế: Giấy, nhựa, kim loại, vỏ lon
- Rác cồng kềnh: Bàn ghế, giường tủ, nệm
- Rác xây dựng: Bê tông, gạch, xà bần
- Rác nguy hại sinh hoạt: Pin, ắc-quy, đèn huỳnh quang, hóa chất, hộp sơn, thuốc xịt, chất tẩy rửa
Nước thải đô thị
Phát sinh từ hoạt động sinh hoạt và dịch vụ:
- Nước thải sinh hoạt: từ bếp, nhà vệ sinh, tắm giặt
- Nước thải thương mại dịch vụ: nhà hàng, khách sạn, chợ, siêu thị
- Nước thải đường phố: dầu mỡ, chất bẩn từ rửa đường, rửa xe
- Nước mưa chảy tràn: chứa rác, dầu mỡ, bụi từ mặt đường
- Nước thải bệnh viện, phòng khám (nếu chưa xử lý tại nguồn)
Khí thải đô thị
Gồm các loại khí phát sinh trong thành phố:
- Khí thải giao thông: CO, NOx, SOx, bụi mịn PM2.5, PM10
- Khí thải từ hoạt động sinh hoạt: đun nấu, đốt rác
- Khí thải từ cơ sở sản xuất trong đô thị
- Khí phát sinh từ bãi rác đô thị: CH₄, CO₂, H₂S, NH₃
Chất thải lỏng, bùn thải
Từ các hệ thống xử lý và vệ sinh đô thị:
- Bùn thải từ hệ thống thoát nước
- Bùn thải từ nhà máy xử lý nước thải (bùn vi sinh)
- Bùn hầm cầu, bể tự hoại
- Bùn từ cống rãnh, kênh mương đô thị
Chất thải đô thị rất đa dạng, bao gồm rác thải rắn, nước thải, khí thải, bùn thải và các loại chất thải đặc thù, mỗi loại đều đòi hỏi phương pháp thu gom và xử lý khác nhau để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
2. Tại sao nói chất thải đô thị là vấn đề báo động?
Rác thải đô thị được xem là vấn đề đáng báo động vì nó đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường, sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của các thành phố. Những lý do chính gồm:
Khối lượng rác tăng nhanh vượt khả năng xử lý
Tốc độ đô thị hoá và dân số tăng nhanh khiến:
- Lượng rác thải sinh hoạt phát sinh mỗi ngày ngày càng lớn
- Nhiều bãi rác bị quá tải, không còn quỹ đất để chôn lấp
- Hệ thống thu gom, vận chuyển không theo kịp tốc độ phát sinh rác
=> Điều này tạo ra áp lực rất lớn lên toàn bộ hạ tầng xử lý.
Thành phần rác ngày càng phức tạp
Rác thải đô thị bao gồm nhiều loại: rác hữu cơ, nhựa, kim loại, thủy tinh, rác cồng kềnh, rác nguy hại…
Việc không phân loại rác tại nguồn khiến:
- Quá trình xử lý tốn kém
- Khó tái chế
- Nhiễm bẩn chéo giữa các loại rác
Nguy cơ ô nhiễm môi trường cao
Rác đô thị nếu quản lý không tốt có thể gây:
- Ô nhiễm nước do nước rỉ rác thấm xuống đất hoặc chảy ra sông hồ
- Ô nhiễm không khí từ mùi hôi, khí độc (CH₄, H₂S…)
- Ô nhiễm đất từ kim loại nặng và hóa chất tồn dư
- Ô nhiễm biển do rác nhựa từ đô thị trôi ra sông rồi ra biển
=> Những tác động này lâu dài và khó phục hồi.
Ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng
Khu vực có rác thải tồn đọng hoặc bãi rác không hợp vệ sinh dễ gây:
- Bệnh về hô hấp
- Bệnh đường tiêu hóa
- Nguy cơ dịch bệnh do ruồi, muỗi, chuột
- Tiếp xúc hóa chất độc hại và vi sinh gây bệnh
Chi phí xử lý lớn và liên tục tăng
Xử lý rác đô thị cần:
- Đầu tư công nghệ (MBT, đốt rác, compost, tái chế)
- Chi phí vận hành, nhân công, phương tiện thu gom
- Quỹ đất lớn cho bãi chôn lấp
=> Nhiều địa phương gặp khó khăn về ngân sách, gây khó khăn trong việc đầu tư hệ thống xử lý
Ý thức người dân còn hạn chế
- Xả rác bừa bãi
- Không phân loại rác
- Sử dụng quá nhiều đồ nhựa dùng một lần
- Thiếu trách nhiệm với rác thải sinh hoạt
=> Điều này làm trầm trọng hơn vấn đề rác đô thị.
3. Biện pháp giảm thiểu tác động từ chất thải đô thị
Dưới đây là toàn bộ các biện pháp phổ biến và hiệu quả nhằm giảm thiểu tác động từ chất thải đô thị, bao gồm rác thải rắn, nước thải và khí thải:
+ Đối với rác thải rắn:
- Giảm thiểu rác tại nguồn
- Phân loại rác tại nguồn
- Tăng cường tái sử dụng
- Thu gom và tái chế
- Xử lý rác hữu cơ
- Áp dụng công nghệ xử lý rác hiện đại
- Sử dụng bãi rác hợp vệ sinh
- Quản lý rác nguy hại hộ gia đình
+ Đối với nước thải:
- Giảm phát sinh nước thải tại nguồn sinh hoạt và sản xuất
- Thu gom, tách riêng nước mưa và nước thải
- Xây dựng và vận hành hệ thống xử lý nước thải tập trung
- Ứng dụng các công nghệ xử lý sinh học, hóa lý phù hợp
- Tái sử dụng nước sau xử lý cho tưới cây, rửa đường
- Kiểm soát, giám sát chất lượng nước thải định kỳ
- Ban hành và thực thi quy định xả thải nghiêm ngặt
+ Giảm khí thải giao thông:
- Phát triển và khuyến khích sử dụng giao thông công cộng
- Hạn chế phương tiện cá nhân tại khu vực đô thị trung tâm
- Sử dụng phương tiện tiết kiệm nhiên liệu, xe điện, xe hybrid
- Kiểm soát khí thải phương tiện giao thông định kỳ
- Quy hoạch đô thị hợp lý, giảm ùn tắc giao thông
- Nâng cao ý thức người dân trong việc bảo vệ môi trường không khí
+ Đối với khí thải:
- Kiểm soát nguồn phát sinh khí thải công nghiệp và sinh hoạt
- Lắp đặt hệ thống xử lý khí thải đạt quy chuẩn môi trường
- Ứng dụng các công nghệ lọc bụi, hấp thụ, hấp phụ, xử lý sinh học
- Sử dụng nhiên liệu sạch, năng lượng tái tạo
- Trồng cây xanh, phát triển không gian xanh đô thị
- Quan trắc, giám sát chất lượng không khí thường xuyên
Chất thải rắn đô thị đang trở thành thách thức lớn đối với các thành phố hiện đại khi tốc độ phát sinh rác ngày càng tăng nhanh, trong khi hạ tầng và công nghệ xử lý chưa đáp ứng kịp. Nếu không có các giải pháp quản lý tổng hợp, phân loại tại nguồn và áp dụng công nghệ xử lý tiên tiến, tình trạng ô nhiễm môi trường, suy giảm chất lượng sống và nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng sẽ tiếp tục gia tăng. Vì vậy, mỗi cá nhân, doanh nghiệp và chính quyền đô thị cần chung tay hành động ngay hôm nay để hướng đến môi trường đô thị xanh, sạch, đẹp
